Tytułem wstępu

W ostatnich latach podróżowaliśmy do krajów z kręgu kultury Islamu, począwszy od Iranu, przez Oman, Jordanię, a ostatnio Indonezję. Teraz przyszedł czas na najbardziej wysunięty na zachód kraj - Maroko.

Flaga Maroka

Herb Maroka

Maroko, Królestwo Marokańskie – państwo położone w północno-zachodniej Afryce ze stolicą w Rabacie, należące do państw Maghrebu. Maroko od północy otacza Morze Śródziemne, a od zachodu Ocean Atlantycki. Na wschodzie graniczy z Algierią, a na południu ze spornym terytorium Sahary Zachodniej. Maroko rości sobie również prawo do hiszpańskich eksklaw Ceuty, Melilli i Penon de Velez de la Gomera oraz kilku małych wysp u wybrzeży kontrolowanych przez Hiszpanię. 

Podział administracyjny Maroka

Nazwa Maroko pochodzi od miasta Marrakesz.

Maroko zajmuje powierzchnię 446 300 km² lub 710 850 km² z populacją około 37 milionów. 

Oficjalną i dominującą religią jest islam, a językami urzędowymi są arabski i berberyjski; powszechnie używa się również marokańskiego dialektu arabskiego i francuskiego. Marokańska tożsamość i kultura jest żywą mieszanką kultur berberyjskich, arabskich i europejskich. 

Stolicą kraju jest Rabat, ale największym miastem Casablanca.

Maroko jest dziedziczną monarchią konstytucyjną. Głową państwa jest od 23 lipca 1999 król Muhammad VI, nazywany królem ubogich, jest bardzo lubiany i szanowany. Premier powoływany jest przez monarchę. Jest dwuizbowy parlament składający się z Izby Radców (Madżlis el-Mustaszarin) i Izby Reprezentantów, do którego odbywają się wybory.

Walutą w Maroko jest dirham marokański (1 dirham to ok. 0,39 zł)

Bogactwa naturalne Maroka to: fosforyty, fosforany, rudy żelaza, mangan, ołów, cynk.

Granice lądowe Maroka liczą łącznie 2362 km, długość wybrzeża morskiego – 1835 km.

Najniższy punkt: Sabcha Tah – 55 m p.p.m., najwyższy punkt: Dżabal Tubkal – 4167 m n.p.m.

Maroko leży w zachodniej części Atlasu. Przez środek kraju przebiega pasmo Atlasu Wysokiego (najwyższy szczyt: Dżabal Tubkal, 4167 m n.p.m.), równolegle do niego ciągnie się Atlas Średni (Dżabal Bu Nasr, 3340 m n.p.m.) na północy i Antyatlas (Imkut, 2531 m n.p.m.) na południe. Wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego wznoszą się góry Ar-Rif (Dżabal Tidighin, 2456 m n.p.m.). Na północ od Atlasu Średniego rozciąga się Meseta Marokańska (200–1500 m n.p.m.). Z kolei w południowej i południowo-wschodniej części kamieniste i piaszczyste pustynie Sahary. Nad Oceanem Atlantyckim i w dolnym biegu Wadi Muluja występują niewielkie niziny aluwialne (Gharb, Dakkala, Sus).

Klimat Maroka jest podzwrotnikowy, na wybrzeżach morskich, w głębi kraju suchy i skrajnie suchy (odmiana górska). Średnia temperatura w styczniu +10 do +12 °C, w lipcu +24 do +28 °C. Roczna suma opadów w Atlasie Średnim do 1000 mm, na południowej i południowo-wschodniej poniżej 200 mm. W górach Atlasu zimą występują opady śniegu. Na wybrzeżu atlantyckim występują częste mgły (wpływ chłodnego Prądu Kanaryjskiego). Doliny rzeczne i niższe partie stoków wykorzystywane są do uprawy cytrusów, oliwek i winnej latorośli. Na wiosnę między kwietniem a czerwcem powiewa gorący, porywisty, pustynny wiatr niosący pył i piasek, który zwiększa temperaturę i obniża wilgotność. Posiada kilka regionalnych nazw: chamsin, sirocco, chergui. Rzeki w północnej i zachodniej części (głównie Wadi Umm ar-Rabija, Wadi Muluja), o zmiennych stanach wód, są wyzyskiwane do nawadniania i do celów energetycznych. Na południu i wschodzie istnieją jedynie nieliczne rzeki okresowe (najdłuższa Wadi Dara), które płyną wąwozami, po czym giną w piaskach Sahary. Tworzone są również zbiorniki retencyjne. 

Na przeważającymi terenie panują stepy i półpustynie, a na północy zarośla makii (m. in. wrzosiec drzewiasty, drzewo świętojańskie, pistacja kleista). W oazach rosną palmy daktylowe. W górach częściowo zachowane lasy (8% powierzchni kraju), głównie cedr atlaski, dąb korkowy, endemiczne drzewo żelazne – argania. 

Do najczęściej spotykanych gatunków fauny można zaliczyć: fenki, dromadery, skorpiony, lisy, mangusty, a na zboczach Atlasu muflony.

Z historii Maroka, która jest imponująca. Maroko miało wielkich przywódców, którzy zbudowali potężne miasta, prowadzili znaczące kampanie militarne i rozwijali handel

Tereny dzisiejszego Maroka zamieszkiwały, najprawdopodobniej od drugiego tysiąclecia p.n.e., koczownicze, berberyjskie plemiona. Od XII w. p.n.e. na wybrzeżu Maroka swoje faktorie handlowe i kolonie zakładali Fenicjanie a później od V w. p.n.e. Kartagińczycy. Prowadzili handel z Berberami i nie zapuszczali się w głąb lądu.

Historia Maroka sięga IV wieku p.n.e., kiedy istniało tam państwo mauretańskie (berberyjskie). Przejęte przez Rzymian po upadku Kartaginy w 146 r. p.n.e, pozostawały przez wieki pod ich władaniem. Stworzono tu Wielką Mauretanię podzieloną na Mauretanię Tingitańską (ze stolicą w Tingis (dziś Tanger) i Cezarejską. Za rzymskiego panowania w Maroku osiedliło się wielu Żydów oraz dotarło tam chrześcijaństwo. Mauretania Tingitańska zaopatrywała Rzym w produkty rolne.

Kraj pozostawał pod władzą Rzymu aż do 429 roku, kiedy to z Hiszpanii przybyli Wandalowie. Berberowie, by uciec przed brutalnością Wandali, zaczęli prowadzić nomadyczny styl życia. W pierwszej połowie VI wieku (533–534) Wandale zostali pokonani przez Bizancjum. Cesarstwo Bizantyńskie bez większego sukcesu próbowało zaprowadzić tu chrześcijaństwo, jednak jego faktyczna władza ograniczała się do miast i fortec.

Około sto pięćdziesiąt lat później, w VII wieku tereny te zostały podbite przez Arabów i włączone do kalifatu. Był to tzw. Daleki Zachód (Al Maghreb al Aksa). Dość szybko zamieszkany głównie przez chrześcijan i skupiska Żydów kraj uległ prawie całkowitej islamizacji oraz silnej arabizacji. Kraj był rządzony przez następujące po sobie arabskie i berberyjskie dynastie. 

Pierwszym było Państwo Idrysydów, za którego panowania powstało miasto Fez. 

Osłabienie kraju wynikającego z walki o władzę synów Idryssa II, wykorzystali  Almorawidzi zakładając Państwo Almorawidów (XI-XII w.) - pierwszą dynastię berberyjską. Nowi władcy przenieśli stolicę do Marrakeszu. Podbili również Półwysep Iberyjski bogacąc się. 

Wykorzystali to Almohadzi, którzy potępiali zbytki zakładając Państwo Almohadów rozciągające się od Atlantyku po Cyrenajkę. W tym czasie powstały meczety Koutoubia w Marakeszu, minaret Giralda w Sevilli, nieukończony meczet Hassana w Rabacie. 

Po klęsce z wojskami kastylijskimi pod Las Navas de Tolosa, osłabiony kraj najechały koczownicze plemiona Marynidów. Podczas panowania Marynidów od połowy XIII w. do połowy XV w. scentralizowano kraj i w tym czasie rozkwitło życie intelektualne i kulturalne. Przeniesiono stolicę do Fez. Rządy Marynidów były na tyle spokojne, że z Półwyspu Iberyjskiego zaczęli przybywać żydzi i muzułmanie - rzemieślnicy. Był to czas odkryć naukowych. 

W drugiej połowie XIV w. państwo marokańskie rozpadło się na 3 części z ośrodkami w Fez, Marrakesz i Rissani. Osłabienie Maroka wykorzystali Portugalczycy zajmując miasta portowe wybrzeża Morza Śródziemnego, a potem Atlantyku. Pozycję w północnym Maroku zaczęli również ugruntowywać Hiszpanie, którzy później przejęli od Portugalczyków Ceutę i Mellilę. 

Było jeszcze Państwo Wattasydów, a po 500 latach panowania Berberów nastały rządy Państwa Sadytów (XVI - XVII w.). Jeden z najwybitniejszych władców Ahmed el Mansour, zwany Ozłoconym (1578 - 1603) wzniósł pałac El Badii w Marakeszu. Sadyci prowadzili szeroko zakrojoną polityke zagraniczna, wzmocnili armię. W tym czasie  pod Ksar el Kebir (1576 r.) odbyła się wielka Bitwa Trzech Królów (Król Portugalii Sebastian, pretendent do marokańskiego tronu w Fezie Abd Allach Mohammed II i sułtan Maroka Marwan Abd Malik I). Koniec dynastii Sadytów przypadł na 1659 rok. Miały na to wpływ działania mężów duchowych - marabutów oraz epidemie dżumy i cholery.

Nastała Dynastia Alawitów, która panuje do dziś. W 1672 roku sułtanem obwołał się potężny i okrutny Moulay Ismail. Jego rządy były najdłuższe i najbardziej brutalne. Jego siedzibą było Meknes. Sułtan pozostawił po sobie ok. 500 synów. Po jego śmierci rozpoczęły się bezpardonowe walki o sukcesję. Kraj popadł w kryzys gospodarczy. Maroko prowadziło politykę izolacjonizmu, by oprzeć się kolonialnym dążeniom rywalizujących ze sobą mocarstw europejskich. 

Słabość państwa wykorzystały jednak państwa europejskie. W XIX wieku Maroko było areną ścierających się wpływów potęg kolonialnych takich jak Francja, Wielka Brytania, Hiszpania, a także przez krótki czas Niemcy (konflikty marokańskie). 

Działania piratów berberyjskich, napadających na statki amerykańskie doprowadziły do I wojny berberyjskiej ze Stanami Zjednoczonymi w latach 1801–1805. W konflikcie uczestniczyły kraje berberyjskie – współczesne Algieria, Maroko, Libia i Tunezja – które wówczas wspierały piractwo jako źródło dochodów budżetowych]. W 1801 roku prezydent Thomas Jefferson  odmówił płacenia haraczu za ochronę przed piratami i dla ochrony statków amerykańskich wysłał okręty marynarki. Konflikt został zakończony podpisaniem pokoju w 1805 roku, na mocy którego USA nie musiały płacić haraczu, lecz zgodziły się zapłacić okup za jeńców pojmanych w trakcie konfliktu.

Gdy Francja zajęła Algierię w 1830 roku, sułtan Maroka Abd ar-Rahman  udzielał pomocy walczącemu z kolonistami emirowi Abd al-Kadirowi , który zbiegł do Maroka w 1844 roku. Francuzi zbombardowali Tanger i As-Suwajrę, a wysłana na granice z Algierią armia marokańska została pokonana w bitwie nad rzeką Isly. Sułtan zobowiązał się do internowania lub wydalenia z kraju Abd al-Kadira, jeśli ten ponownie znalazłby się na terytorium Maroka – w 1846 roku wojska marokańskie zmusiły Abd al-Kadira do poddania się Francuzom. I wojna francusko-marokańska zakończyła się podpisaniem traktatu w Tangerze, w którym Maroko uznało zwierzchnictwo Francji nad Algierią. Traktat ustanowił również granicę między Marokiem i Algierią, która bez większych zmian obowiązuje do dziś.

W latach 1848–1865 o wpływy w Afryce Północnej i Maroku konkurowały Wielka Brytania, Francja i Hiszpania. Po śmierci Abd ar-Rahmana w 1859 roku Hiszpania wypowiedziała Maroku wojnę z powodu konfliktu o granice hiszpańskiej enklawy Ceuty. W 1860 roku Hiszpania zajęła Tetuan. By zakończyć wojnę, Maroko zapłaciło kontrybucje w wysokości 20 milionów USD, uznało prawa Hiszpanii do Ceuty i Melilli, zgodziło się na poszerzenie granic Ceuty i zobowiązało do przekazania na rzecz Hiszpanii.

Sułtan Muhammad IV (1803–1873) bez powodzenia próbował zreformować armię. Jego syn Hasan I (1836–1894) z trudnością zachował niepodległość kraju. Po śmierci Hasana tron przypadł nieletniemu Abd al-Azizowi (1880–1943). Jego nieudolne rządy spowodowały upadek gospodarczy, olbrzymie zadłużenie kraju w bankach francuskich i osłabiły Maroko. Europejskie mocarstwa skorzystały z okazji, by umocnić swoje wpływy. W 1904 roku Wielka Brytania i Francja zawarły porozumienie Entente cordiale kończąc spory kolonialne. Wielka Brytania dała Francji wolną rękę w Maroku w zamian za nieinterweniowanie w plany brytyjskie w Egipcie. Jednocześnie Francja zgodziła się, by północne Maroko było strefą wpływów hiszpańskich. Włochy nie wtrącały się w sprawy Maroka, ponieważ Francja nie ingerowała w sprawy włoskie w Libii. Planom tym sprzeciwiły się Niemcy, domagając się omówienia sprawy Maroka na międzynarodowej konferencji. W 1905 roku do Maroka przybył niemiecki cesarz Wilhelm II Hohenzollern (1859–1941), wygłaszając oświadczenie o niepodległości Maroka. Niemcy wysłały do Tangeru także swoją flotę. Nabrzmiewający kryzys został zażegnany przez rozmowy i podpisanie międzynarodowego porozumienia.

W 1906 roku w hiszpańskim Algeciras odbyła się konferencja w sprawie Maroka, podczas której podpisano traktat potwierdzający niepodległość Maroka i tzw. zasadę otwartych drzwi dla handlu międzynarodowego. Na mocy traktatu Francja i Hiszpania nadzorowały porty marokańskie i pobierały opłaty celne. Międzynarodowa ingerencja w wewnętrzne sprawy Maroka spowodowała wojnę domową i zmianę władzy. W 1907 roku brat sułtana Maulaj Abd al-Hafiz (1875–1937) zapoczątkował rebelię w Marrakeszu, rok później pokonał sułtana, doprowadził do jego abdykacji i przejął tron.

W 1909 roku Francja i Niemcy ustanowiły polityczny prymat Francji z uznaniem niepodległości Maroka i przy jednoczesnym równouprawnieniu innych mocarstw pod względem gospodarczym. Konflikty interesów, szczególnie w sferze gospodarczej, jednak nie ustały. W 1911 roku doszło do tzw. kryzysu marokańskiego. Wiosną 1911 roku, na prośbę sułtana, który przebywał w Fezie oblężonym przez Berberów, wojska francuskie zajęły Fez i Rabat. Pod pretekstem potrzeby ochrony Europejczyków, wojska francuskie weszły w głąb lądu. Niemcy widziały w tym naruszenie traktatów z 1906 i 1909 roku. W lipcu 1911 roku sekretarz stanu w niemieckim Ministerstwie Spraw Zagranicznych Alfred von Kiderlen-Wächter (1852–1912) wysłał do Agadiru kanonierkę „Panther”, a dwa tygodnie później Niemcy przedstawiły Francji żądanie zrzeczenia się na rzecz Niemiec Konga Francuskiego. Francja wspierana przez Wielką Brytanię nie ustępowała, a w Niemczech pojawiły się głosy nawołujące do wojny. Ostatecznie w listopadzie 1911 roku zawarto w Berlinie porozumienie: Niemcy zrzekły się wszelkich wpływów politycznych w Maroku, zachowując w pełni wpływy gospodarcze, a Francja oddała Niemcom część Konga, otrzymując w zamian części niemieckiego Togo i Kamerunu.

W zamian za protekcję francuską sułtan był zmuszony podpisać rok później traktat feski. Na mocy tego porozumienia Maroko stało się francuskim protektoratem, przy czym Hiszpania uzyskała północną część kraju, a Tanger przekształcono w strefę międzynarodową. Sułtanat został utrzymany w protektoracie francuskim, lecz realną władzę sprawował francuski minister-rezydent, który odpowiadał przed rządem w Paryżu]. Pozycja marokańskiego rządu – makhzanu – była bardzo słaba. Pierwszym rezydentem Maroka był francuski generał Louis Hubert Gonzalve Lyautey (1854–1934), który był zwolennikiem kooperacji z marokańskimi władzami i wsparł Maulaja Jusufa (1882–1927) w objęciu tronu w 1912 roku. Stolicą kraju został Rabat, a głównym portem Casablanca. 

W wyniku porozumienia w Fezie z 1912 roku Maroko stało się protektoratem Francji, a w 1956 roku uzyskało niepodległość.

Północna część była protektoratem hiszpańskim (Maroko Hiszpańskie). W latach 1957–58 dochodziło też do konfliktów z Hiszpanią o hiszpańską enklawę Ifni, ostatecznie włączoną w skład Maroka w 1969 roku.

Niepodległe Maroko jest monarchią, która ma ugruntowaną pozycję w świecie arabskim. Od szeregu lat istnieje nierozstrzygnięty problem dawnej kolonii hiszpańskiej Sahary Zachodniej, który musiał być zażegnany przez siły ONZ.

W 1987 Maroko złożyło wniosek jako kandydat Unii Europejskiej. Odmówiono mu szans na członkostwo, m.in. z powodu nierozwiązanego konfliktu z Saharą Zachodnią. Od tego czasu pozostaje krajem stowarzyszonym.

W 2020 Maroko oficjalnie uznało niepodległość Izraela, a w zamian Izrael uznał Saharę Zachodnią jako terytorium Maroka.

Znając już co nieco historię Maroka jesteśmy gotowi na zwiedzanie. Ale zwiedzanie to nie wszystko. Maroko trzeba posmakować. Stąd też garść informacji (które podczas pobytu w Maroko będziemy weryfikować) na temat marokańskiej kuchni.

Kuchnia marokańska uważana jest za jedną z najbardziej zróżnicowanych kuchni na świecie. Jest to wynik wielowiekowej interakcji Maroka ze światem zewnętrznym. Kuchnia Maroka to przede wszystkim fuzja kuchni mauretańskiej, europejskiej i śródziemnomorskiej.

W kuchni marokańskiej szeroko stosowane są przyprawy. Choć są importowane do Maroka od tysięcy lat, wiele składników, takich jak szafran z Tetuan, mięta i oliwki z Meknes, a także pomarańcze i cytryny z Fezu, jest uprawianych w kraju. Kurczak jest najczęściej spożywanym mięsem. Najczęściej spożywanym czerwonym mięsem jest wołowina; jagnięcina jest popularna, ale stosunkowo droga.

Podczas ramadanu spożywana jest harira – zupa ze świeżej kolendry, soczewicy, fasoli i jagnięciny. Tażin (tagine) to mięso (baranina, wołowina, drób) z cebulą i innymi warzywami oraz różnymi dodatkami jak zioła i przyprawy (najbardziej znana przyprawa to 35-składnikowa ras el hanout), które są duszone w specjalnym glinianym naczyniu. Równie popularnym nie tylko w Maroku jest kuskus, tradycyjna potrawa piątkowa. Oryginalnym marokańskim daniem jest pastilla - placek z ciasta francuskiego faszerowany mięsem, rodzynkami, migdałami z przyprawami. Popularna jest szałarma - kawałki kurczaka z warzywami w sosie majonezowym zwinięte w placek tortilli. Istotnym produktem kulinarnym dodawanym do sałatek, jak również zdrowotnym jest olejek arganowy o lekko orzechowym smaku. Na marokańskim stole obowiązkowo musza znaleźć się marynowane oliwki. Do nabierania pokarmu służy podpłomyk zwany "widelcem Adama", który trzyma się trzema palcami prawej dłoni. Na deser podawane są ghoriba, czyli ciastka z migdałami lub sezamem z dodatkiem kufasy. Popularne są ciasteczka faszerowane marcepanem (tzw. róg gazeli), ciasteczka z kminkiem, a także miodem (fr. briouate).  Amlou to z kolei lejące się masło orzechowe ze zmielonymi prażonymi migdałami, z miodem i olejkiem arganowym. Do popicia Marokańczycy przyrządzają mieszankę herbaty zielonej (zazwyczaj jest to gunpowder) i czarnej z miętą i dużą ilością cukru; znana jest w Polsce pod nazwą marokańska, lub tuareg. Mówi się w Maroku, że: "pierwsza szklanka herbaty rozpoczynająca dzień musi być mocna jak życie, druga - słodka jak miłość, a ostatnia  - delikatna jak śmierć.

Tak więc dajemy "oko na Maroko", choć wyostrzamy nań wszystkie zmysły.

Wylatujemy z Krakowa 2.10.2024 liniami Lufthansa o 9:30 do Monachium (tu mamy wylądować o 10:50),

Samolot Mitsubishi CRJ-900

skąd o 13:30 liniami Discover.Airlines udać się do Marrakeszu, gdzie powinniśmy zameldować się tam o 16:10 miejscowego czasu (czas w Maroko w stosunku do polskiego jest przesunięty do tyłu o 1 h.)

Samolot Airbus A320

Po przybyciu do Maroka pierwszą noc spędzimy jednak w Casablance.

Nasza wyprawa trwać będzie 10 dni.

Do zobaczenia na trasie!

Maria i Tomasz